همشهری آنلاین - گروه سیاسی: حنیف غفاری کارشناس سیاست بینالملل در یادداشتی برای همشهری آنلاین درباره اهداف و آثار توقیف کشتی توسکای ایران از سوی آمریکا در شرایط آتشبس جنگی میان ۲ طرف پرداخت:
تحولات اخیر در محیط دریایی پیرامون ایران را نمیتوان صرفاً یک رخداد نظامی یا امنیتی مقطعی تلقی کرد. این رویداد، همزمان واجد ابعاد حقوقی و راهبردی است و تحلیل آن بدون توجه به این دو ساحت، ناقص خواهد بود. آنچه رخ داده، در سطح حقوق بینالملل دریاها و نیز در سطح محاسبات سیاسی و مذاکراتی، پیامدهای قابل توجهی به همراه دارد.
از منظر حقوقی، هرگونه محاصره دریایی و ایجاد محدودیت در تردد کشتیهای تجاری در آبراههای بینالمللی، با اصول بنیادین حقوق دریاها در تعارض قرار میگیرد. آزادی کشتیرانی یکی از مهمترین قواعد تثبیتشده در حقوق بینالملل است و نقض آن میتواند مصداق مسئولیت بینالمللی دولتها تلقی شود. افزون بر این، اگر چنین اقدامی در دورهای صورت گیرد که طرفین در وضعیت آتشبس موقت قرار دارند، موضوع ابعاد پیچیدهتری نیز پیدا میکند و میتواند بهعنوان نقض تعهدات ضمنی و صریح ناشی از آتشبس ارزیابی شود.
در چنین شرایطی، پیگیری موضوع از مسیرهای حقوقی و طرح دعوی در مجامع بینالمللی، نه یک اقدام سیاسی، بلکه یک ضرورت حقوقی برای تثبیت روایت رسمی و ثبت تخلف در اسناد بینالمللی است. این اقدام، علاوه بر آثار حقوقی، میتواند در آینده بهعنوان پشتوانهای مهم در سایر عرصههای چانهزنی و مذاکرات مورد استفاده قرار گیرد.
اما این رخداد تنها یک پرونده حقوقی نیست. بعد راهبردی آن نیز اهمیت ویژهای دارد. زمانبندی این اقدام، در آستانه دور جدید مذاکرات، نشان میدهد که هدف صرفا ایجاد فشار میدانی نبوده، بلکه تلاش شده موازنه روانی و سیاسی مذاکرات نیز تحت تأثیر قرار گیرد. چنین اقداماتی معمولا با هدف «دست پرتر» نشستن پای میز مذاکره صورت میگیرد تا طرف مقابل در موضع دفاعی قرار گیرد.
در مقابل، موضعگیری ایران مبنی بر مشروط کردن حضور در مذاکرات به بازگشت شرایط به وضعیت پیش از آتشبس، نشاندهنده تلاش برای بازگرداندن معادله به چارچوب حقوقی و جلوگیری از تبدیل فشار میدانی به امتیاز سیاسی است. فعال شدن میانجیها و ورود بازیگران واسط نیز نشان میدهد این موضوع صرفاً یک تنش دوجانبه نیست، بلکه به مسئلهای با ابعاد منطقهای و بینالمللی تبدیل شده است.
نکته مهم دیگر، حق واکنش متقابل در برابر اقداماتی است که میتواند مصداق تعرض به کشتیهای تجاری و اخلال در سامانههای ناوبری آنها تلقی شود. در حقوق بینالملل، اصل تناسب و حق دفاع مشروع، امکان پاسخ را برای دولتها محفوظ میداند. با این حال، نحوه و زمان این پاسخ، تابع محاسبات دقیق سیاسی، امنیتی و انسانی است.
در مجموع، آنچه رخ داده را باید نمونهای از تلاقی حقوق و راهبرد در یک بحران دریایی دانست؛ جایی که هر اقدام میدانی، هم در محاکم حقوقی قابل پیگیری است و هم در میز مذاکرات اثرگذار. مدیریت این وضعیت، بیش از هر چیز نیازمند دقت در محاسبه هزینهها و بهرهگیری همزمان از ابزارهای حقوقی و سیاسی است.
نظر شما